ESAT PAŞA CAMİİ

Yeri: Erzurum İç Kalesinin batısında ve Erzurum'a hâkim bir konumda yer almaktadır. Tescil Tarih ve Sayısı: Erzurum Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğünün 13.11.1976 tarih ve A-188 sayılı kararı ile tescil edilmiştir. Tarihçe: Cami giriş kapısı üzerinde yer alan kitabesine göre: 1246-1252 H.-1830-1836 M. tarihleri arasında Erzurum valiliği yapmış olan Esat Muhlis Paşa tarafından, Sultan II. Mahmud adına yaptırılmıştır. Yapı Zarif Mustafa Paşanın Erzurum valiliği sırasında harap olduğundan dolayı Sultan Abdülmecid tarafından 1269 H.-1852 M. tarihinde tamir ettirilmiştir. Talik hatla yazılan kitabe beş satırda ikişer sıra kartuş içine alınmıştır. Kitabenin üst sırasının ortasında Sultan Abdülmecit'in tuğrası bulunmaktadır. Plan ve Mimari Özellikleri: Dikdörtgen bir alana oturan cami, orijinalinde ahşap destekli, düz tavanlı plan tipindedir. Girişin üzerinde mahfil yer almaktadır. Üst örtü dört taşıyıcıya oturmaktadır. Caminin doğu ve batı cephelerinde altta ve üstte üçer, kuzey ve güney cephelerinde altta ve üstte ikişer dikdörtgen pencereleri bulunmaktadır. Altı ahşap sütuna oturan son cemaat yeri günümüzde kapatılmış ve eğimli çatı ile örtülmüştür. Cami girişi silmelerle sınırlandırılan, yuvarlak kemerli ve sade bir düzendedir. Asıl kapı açıklığı düz atkı taşlıdır. Üzerinde yapım kitabesi yer almaktadır. Caminin yuvarlak kemerli mihrabı sade görünüşlüdür. Mihrap dış bükey silmelerle sınırlandırılmıştır. Sade bir düzenleme gösteren ahşap minber son dönem eseridir. Caminin içerisinde ve son cemaat yerinde hat sanatının güzel örneklerinden levhalar bulunmaktadır. Cami kuzey batısında ve beden duvarları üzerinde kare kaideli silindirik gövdeli minarenin pabuç kısmı küp şeklinde olup, Erzurum'daki tek örnektir. Aynı zamanda cami minaresi Erzurum'un en yüksek ve en zarif görünümüne sahiptir. Cami geniş bir avlu içerisine yerleştirilmiştir. Avlunun kuzeydoğusunda tuvaletler ve abdest alma yerleri bulunmaktadır. Avlunun batısında var olan birkaç medrese odası tamamen yıkılmıştır. Son cemaat yerinin doğu kesimi sonradan iki mezar konularak türbeye dönüştürülmüştür. Mezarlardan biri mermer şahideli olup, şahidesi tarikat serpuşlu ve yazıtlıdır. 1283 H.-1866 M. yılında ölen Nakşibendî Mürşidi Osman Efendiye aittir. Ayrıca Ebced hesabıyla da tarih düşülmüştür. Caminin güneyindeki hazirede yazı ve süsleme açısından son derce değerli mezar taşları bulunmaktadır. Yaklaşık kırk kadar mezarın bulunduğu bu hazireye Erzurum'da yetişmiş ve görev yapmış paşalar ve alimler defnedilmiştir. Cami kaliteli, düzgün kesme taş işçiliğine sahiptir.[1] [1] Gündoğdu, H., Bayhan, A., Arslan, M., Sanat Tarihi Açısından Erzurum, Erzurum 2010, 112,113.