YAKUTİYE MEDRESESİ

Yeri: Erzurum şehir merkezinde, Cumhuriyet Caddesinin kuzey kenarındadır. Tarihçe: Taçkapı üzerindeki yapım kitabesine göre Sultan Olcayto ve Bolugan Hatun adına 710 H.-1310 M. tarihinde Hoca Yakut Gazani tarafından yaptırılmıştır. Kitabe Okunuşu Emere bi imareti haze'l med feni fi eyyami devlet-i Olcaytu Sultan halledallahu mülkehu min fevadili enami es-sultan Gazan ve Boluğan Hatun enare-llahu Burhanehüma Cemaleddin Hace Yakut el-Gazani fi seneti aşere ve sebamiye. Anlamı Bu medresenin yapılması 1310yılmda Sultan Olcaytunun-Allah mülkinü ebedi kılsın-hükümdarlık günlerinde, Sultan Gazan ve Bolugan Hatunun-Allah burhanlarını aydınlatsın-yüce ve ali cenap yardımları ile Cemaleddin HocaYakut Gazani emretti. Plan ve Mimari Özellikleri: Yakutiye Medresesi, kapalı avlulu, üç eyvanlı, revaklı, büyük bir bölümü ile tek katlı medresedir. Giriş holünün üzerinde ikinci bir kata yer verilmiştir. Taçkapıdan sivri beşik tonoz örtülü giriş holüne ulaşılmaktadır. Bu mekânın kuzeyinde ve güneyinde yer alan iki oda ile doğusundaki medrese avlusuna ulaşım buraya açılan kapılardan sağlanmaktadır. Ayrıca güneyindeki odada yer alan merdivenle hem minareye hem de giriş holünün üzerinde yer alan eyvan şeklindeki ikinci kata ulaşılmaktadır. Avlunun ortasında dört kalın paye tarafından taşınan tonoz, zengin mukarnaslarla dolgulu olup üzerinde tonoz feneri bulunmaktadır. Ayrıca dört bir tarafta yer alan revakların her bir bölümü avluya yönlendirilen tonozlarla örtülüdür. Avlunun etrafında, revakların gerisinde doğu cephedekiler daha büyük, batıdakiler daha küçük olmak üzere dört köşede birer odaya yer verilmiştir. Bunların dışında kuzeyde ve güneyde dörder medrese odası daha yer almaktadır. Bütün bu mekânların üzeri sivri beşik tonozlarla kapatılmıştır. Büyük medrese odalarından kuzeydoğudaki medresenin depo olarak kullanıldığı dönemlerde avluya ve dışarıya birer kapı açılmak suretiyle orijinal durumunu kaybetmiştir. Yine bu odadan medresenin doğudaki ana eyvanına bitişik olan türbenin hem mezar odasına hem de gövdesine ulaşılmaktadır. Medresenin güney eyvanı taban duvarındaki mihrabının varlığıyla mescit olarak değerlen-dirilmiştir. Anadolu'da başka hiçbir yapıda görmediğimiz taşa yazılmış vakfiye özeti mescidin doğu ve batı duvarlarında ikişer satır halinde yer almaktadır. Kuzey eyvan da düzenleniş itibari ile güney eyvanla benzeşmektedir. Doğu eyvanın kuzeydeki köşe sütuncesi üzerinde kaplama çini parçalarının izine rastlanmıştır. Benzer kaplama türbenin gövde kısmının içinde de bulunduğu çini parçalarının varlığıyla anlaşılmaktadır. Bu iki husus dikkate alındığında mescid olarak kullanılan medresenin güney eyvanının da çinilerle kaplı olduğunu düşünmek mümkündür. Medresenin eyvan bölümleri, orta mekâna yüksek sivri kemerlerle açıldığı halde diğer kemerler daha aşağıda başlamaktadır. Böylece üç eyvan bütün açıklığıyla vurgulanmıştır. Orta mekâna açılan medrese odalarının atkıtaşı üzerinde, rumi ve palmetlerle bezeli rozetlere yer verilmiştir. Ana eyvan, yukarı kısma açılan bir pencereyle arkasındaki içten kubbeli, dıştan konik çatılı türbe kısmıyla bağlantı sağlanmıştır. Merdivenlerden çıkılınca iki kenarı düzgün diğer kenarları türbenin şekline bağlı kalmış, üstü beşik tonozlu bir odaya ulaşılmaktadır. Buradaki kapı, dıştan onikigen, içten yuvarlak olan türbenin üst kısmına girişi sağlamaktadır. Cenazelik kısmına, gövdeye çıkışı sağlayan merdivenli kapının altındaki girişle ulaşılır. Cenazeliğe yukarıda, türbenin gövde bölümüne geçişte olduğu gibi küçük kare bir mekândan girilir. Buradan basık kemerli bir kapı ile yine kare planlı olarak düzenlenmiş üzeri çapraz tonozla örtülü mekâna geçilmektedir. Tonozun kilit taşı dilimli ve kabartma rozet şeklindedir. Mezar odasında kabir bulunmamaktadır. Çünkü yaptırıcı Erzurum'da ölmemiştir. Yapıda mevcut bütün kemerler sivridir ve birer silme ile belirlenmiştir. Eyvan kemerlerinin üzengi taşları, başlıkları ve gövdeleri bitkisel bezemeli sütuncelere oturur. Medresenin en gösterişli cephesi, Taçkapının bulunduğu batı cephesidir. Ortada cepheden ileri ve yukarı doğru taşıntı yapmış mukarnas kavsaralı taçkapı ve güneybatı köşedeki minare ile cephe kompozisyonu tamamlanır. Mukarnas kavsaralı Taçkapının üç yüzü de bezemeye dâhil edilmiştir. Taçkapı bitkisel, geometrik, figüratif ve yazı kuşaklarıyla bezenmiştir. Taçkapı cephesinde, biri geometrik, diğerleri bitkisel olmak üzere beş bordür bulunmaktadır. Cepheyi, en dışta oldukça plastik etkili mukarnaslardan oluşan bir bordür çerçevelemektedir. Ana nişi köşelerdeki gömme sütünceler üzerine oturan bir sivri kemer kuşatmaktadır. Arapça bir kitabe şeridi kavsara kemeri üzerinde, sağdaki kemer köşeliğinden başlayıp, üstte düz bir şerit oluşturduktan sonra, sol kemer köşeliğinde sonuçlanmaktadır. Yer yer bozulmuş olan sülüs kitabe metninde okunabilen kısımlar şöyledir: "...dua Hz. Muhammed'in üzerinedir. Müminlerin yardımcısı, adil, âlim, emir emretti..." Taçkapı çıkıntısının dış köşe sütuncelerinin orta bölümlerinde başlıklara yer verilmiştir ki bu husus fazla alışılagelmiş bir özellik değildir. Taçkapı ana nişi içinde, girişin aralığını örten basık kemerin üst kısmındaki iki bordürden ilki mukarnas, ikincisi ise kitabe şerididir. Biri kavsara kuşatma kemerinin, diğeri mihrabiyeleri çerçeveleyen bordürün üst kısmında yer alan iki pano içinde, bitkisel ve geometrik motifli süslemeler görülmektedir. Taçkapı yan kısımlarında orijinal kabartmalar ve dikdörtgen çerçeve içinde geometrik ve bitkisel bezemeler bulunmaktadır. Altta bir kabara motifiyle başlayan iki taraftaki hayat ağacı motifinin altında, karşılıklı iki aslan (pars) hayat ağacının üzerinde kartal kabartması bulunmaktadır. Bu kompozisyon Taçkapının iki yan yüzünde de aynen uygulanmıştır. Minare: Medrese iki minareli olarak tasarlanmış, sağdaki minarenin şerefeye kadar olan kısmı ayakta, kaidesi bulunan sol taraftaki minare ise ya yıkılmış ya da hiç yapılmadığından konik çatıyla örtülmüştür. Güneybatıdaki minare kare kaide ile başlayıp, prizmatik üçgenlerle onikigene dönüştürülmüş, taşkın bir bilezikle beden duvarlarının üst seviyesine kadar silindirik olarak taş malzeme ile inşa edilmiştir. Yine bir bilezikle tuğla malzemeli silindirik gövdeye geçilmiştir. Minare gövdesi kırık hatlı şeritlerin birbirini kesmesiyle meydan gelen geometrik bir düzenleme gösterir. Kesişen şeritler arasında tersli düzlü ok uçlarını hatırlatan kapalı formlar meydana gelmiştir. Bunların içi firuze ve patlıcan moru sırlı tuğlalarla çeşitli geometrik şekillerin elde edildiği dolgu motifleriyle bezelidir. Eşkenar dörtgenler, birbiri ile bağlantılı kareler ve çok kollu yıldızlardan oluşan bu dolgu motifleri firuze renkli sırlı tuğlalardan meydana gelirken, bu formları çerçeveleyen sırlı tuğlalar ise patlıcan moru renktedir. Kesişen şeritlerde de özel kesim tuğla ve firuze renkli sırlı tuğla kullanılmıştır. Minarenin şerefe altından itibaren yukarısı tamamen yıkılmıştır. 1991 yılındaki onarımda minarenin yıpranan tuğla ve sırlı tuğlaları değiştirilmiş, üzerinde konik bir külah eklenmiştir. Süsleme: Yakutiye Medresesinin süslemesi, geometrik ve bitkisel bordürler, figürlü panolar ve silmelerden oluşmaktadır. Bezeme unsurları dışarıda, taçkapı, minare gövdesi ve kümbet üzerinde, içte ise kapalı avlu etrafındaki oda ve eyvan duvarlarında yoğunlaşmaktadır. Oldukça sade olan iç süsleme oda girişlerini örten atkıtaşları üzerindeki rozetler ve eyvanlardaki bordürlerden ibarettir. Kemer köşelikleri ve atkıtaşları üzerinde bitkisel motifli rozetler görülmektedir. Geometrik Motifler: Medresedeki geometrik süslemeler daha çok bordürlerde uygulanmıştır. Bordürlerde sonsuzluk prensibinde sekiz veya on iki kollu yıldızlar işlenmiştir. Taçkapı çıkıntısının yan yüzlerinde üstteki panoyu çerçeveleyen bordür, geometrik motiflidir. Aynı motifli bir diğer bordür, kuzeybatı köşesindeki silindirik kulenin saçağını süslemektedir. Geometrik motifler, birbirine bağlı on iki kollu yıldızlar ve düzensiz altıgenlerden oluşmaktadır. Her yıldızın merkezi, küçük birer kabara ile süslenmiştir. Taçkapının kuzey yan cephesindeki bordürlerden ortadaki, sekizgenler etrafına sıralanmış beş kollu yıldızlardan oluşmaktadır. Güney cephesindeki panonun ortasında yer alan geometrik şerit ise kırık hatlı geometrik kapalı formlardan meydana getirilmiştir. Bordür ortasındaki boşluklara rozetler yerleştirilmiştir. Kümbetin doğu, batı ve güneydoğusuna dikdörtgen, düz atkıtaşlı ve mukarnas kavsaralı üç pencere açılmıştır. Gövdenin üst kısmında, meandır motifinin işlendiği dar bir bordür ve hemen üzerinde kırık çubuklardan oluşan geniş geometrik bir bordür bulunmaktadır. Bitkisel Motifler: Medresedeki bitkisel süslemenin temel unsurlarını iki veya üç bölümlü palmetler ve rumiler oluştururlar. Taçkapı ana nişi kavsara kuşatma kemerini süsleyen bordürde görülen bir örnek hariç yapının bitkisel süslemesindeki bütün palmetler simetrik ve üç bölümlüdür. Ortadaki bölümden çıkan iki kol, iki yandaki rumilerle birleşmektedir. Bütün palmetlerin yüzeyleri birbirine paralel, derince ve kavisli yivlerle bağlanmıştır. Medrese üzerindeki bitkisel süsleme bordürleri, dört bölümde incelenmektedir. Taçkapı çıkıntısının güney cephesinde yer alan panonun en dış bordürdeki rumi ve palmetlerden oluşan örnek, iki eş fistonun üst üste konulması ile elde edilmiştir. Bu fistolar yivli bir sap ile birbirine bağlanmış ikişer adet rumi ile bunlar arasına yerleştiriImiş üç bölümlü birer palmetten oluşmaktadır. Taçkapı çıkıntısının kuzey cephesindeki panoda yer alan bordür ise ortada bir palmete ulaşan uç uça eklenmiş rumilerden oluşmaktadır. Köşe Sütunceleri: Taçkapı yan kanatları köşelerindeki sütuncelerin yüzeyleri palmetlerle süslüdür. Dış köşelerdeki gömme sütuncelerin süslemesi de iç köşedekilere benzemektedir. Eyvanların köşelerine yerleştirilmiş sütünceler ise karmaşık bir palmet ve rumi örgüsünden meydana gelen bir örnekle bezenmiştir. Rozetler: Rozetlerde merkezden dağılan palmet ve rumilerin ışınsal bir düzenle dizilmiş oldukları görülmektedir. Taçkapı kanatları üzerinde görülen on iki bezekten onu, palmet ve rumilerden oluşan bitkisel örneklerle tezyin edilmiştir. Figürlü Süsleme: Taçkapı çıkıntısının kuzey ve güney cephelerindeki panolarda, geometrik bezemeli vazodan çıkan on altı dallı bir hayat ağacı motifi görülmektedir. Ağacın üst kısmında üsluplaşmış çift başlı bir kartal figürü vardır. Kuzey panodaki kartalın sol başı, güney panodaki kartalın da sağ başı sonradan kazınmıştır. Panolar bitkisel bir rozet ile son bulmaktadır. Hayat ağacının altında karşılıklı iki aslan (pars) figürü görülmektedir. Aslanların ayakları, pençeleri ve yeleleri yivlerle bezenmiştir. Gözleri badem şeklinde, kuyrukları yukarıda yürüyüş yönünde bir kıvrım oluşturmaktadır. Yakutiye Medresesinin genelinde düzgün kaliteli bir kesme taş işçiliği görülür. Minarede tuğla ve sırlı tuğla kullanılmıştır.[1] [1] Yurttaş, H., Özkan, H. ,Z. Köşklü, vd., Yolların Suların ve Sanatın Buluştuğu Şehir Erzurum, Erzurum 2008, 119-124.